Andrzej Panufnik

Andrzej Panufnik, kompozytor i dyrygent; ur. 24 września 1914, Warszawa; zm. 27 października 1991, Twickenham. W latach 1932-36 studiował teorię i kompozycję (dyplom z odznaczeniem) u Kazimierza Sikorskiego w Konserwatorium Warszawskim. W latach 1937-38 odbył studia dyrygenckie pod kierunkiem Feliksa Weingartnera w Wiedniu, które kontynuował w latach 1938-39 w Paryżu u Philippe’a Gauberta. Wojnę i okupację spędził w Warszawie, gdzie brał udział w legalnych i nielegalnych koncertach w charakterze pianisty (również w duecie fortepianowym z Witoldem Lutosławskim). Po wojnie, w latach 1945-46, był dyrygentem Orkiestry Filharmonii Krakowskiej, zaś w latach 1946-47 objął funkcję dyrektora Filharmonii Warszawskiej. Dyrygował gościnnie w Niemczech (z Berliner Philharmoniker), Francji (z paryską l’Orchestre National) i Anglii (z London Philharmonic Orchestra). W 1950 został wybrany wiceprzewodniczącym Międzynarodowej Rady Muzycznej UNESCO. W 1953 przewodniczył oficjalnej polskiej delegacji kulturalnej do Chin, gdzie przyjęty został osobiście przez przewodniczącego Mao Ce-tunga.

W okresie powojennym zdobył wiele nagród na konkursach kompozytorskich w Polsce i za granicą: w 1947 otrzymał I nagrodę na Konkursie Kompozytorskim im. Karola Szymanowskiego w Krakowie za Nokturn na orkiestrę (1947), w 1948 – Nagrodę Miasta Krakowa za Kołysankę na 29 instrumentów smyczkowych i 2 harfy (1947), w 1949 – I nagrodę na Konkursie Kompozytorskim im. Fryderyka Chopina w Warszawie za Sinfonię rustica na 8 instrumentów dętych i dwie orkiestry smyczkowe (1948), w 1952 – I nagrodę na Przedolimpijskim Konkursie Kompozytorskim zorganizowanym z okazji Igrzysk Olimpijskich w Helsinkach za Uwerturę bohaterską na orkiestrę (1951-52). W 1949 otrzymał najważniejsze odznaczenie państwowe PRL – Sztandar Pracy I klasy, zaś w 1951 i 1952 został laureatem Nagrody Państwowej II stopnia.

Nie mogąc pogodzić się z narzuconymi przez komunistów ograniczeniami swobód twórczych, Andrzej Panufnik w 1954 opuścił Polskę. Wówczas władze PRL wydały zakaz cenzuralny wykonywania i wydawania utworów Panufnika, a także wymieniania jego nazwiska we wszelkich publikacjach, audycjach radiowych i telewizyjnych. Kompozytor osiadł na stałe w Anglii, gdzie kontynuował karierę dyrygencką (m.in. w latach 1957-59 piastował stanowisko dyrektora muzycznego i dyrygenta City of Birmingham Symphony Orchestra), by później całkowicie poświęcić się pracy twórczej. Dwukrotnie został nagrodzony Prix de Composition Musicale Prince Pierre de Monaco: w 1963 – za Sinfonię sacra na orkiestrę (1963) i w 1983 – za całokształt twórczości. W 1965 otrzymał w Londynie Sibelius Centenary Medal for Composition (Medal za kompozycję z okazji setnej rocznicy urodzin Jana Sibeliusa). W 1966 w Stanach Zjednoczonych został wybrany Rycerzem Stowarzyszenia im. Marka Twaina. W 1977 Zarząd Główny Związku Kompozytorów Polskich dokonał w wydziale kultury KC PZPR zwolnienia cenzuralnego zakazu dotyczącego Panufnika i jego muzyki. W tym samym roku, w ramach Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”, odbyły się pierwsze wykonania w Polsce jego utworów, m.in. Universal prayer, kantaty na 4 głosy solowe, 3 harfy, organy i chór mieszany (1968-69), Dreamscape, wokalizy na mezzosopran i fortepian (1976-77), Sinfonii mistica na orkiestrę (1977). W 1984 został członkiem honorowym Royal Academy of Music w Londynie, zaś w 1987 – członkiem honorowym Związku Kompozytorów Polskich (z którego usunięto go w 1954). W tym samym roku wydał w Anglii autobiografię zatytułowaną Composing Myself. (W 1990 ukazał się w Polsce autoryzowany przekład Marty Glińskiej pod tytułem Panufnik o sobie, wydany w Warszawie przez Niezależną Oficynę Wydawniczą.) W 1990 otrzymał Nagrodę Ministra Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej za zasługi dla kultury polskiej. W tym samym roku, po 36 latach nieobecności w kraju, odwiedził Polskę na zaproszenie Festiwalu „Warszawska Jesień”, podczas którego wykonano jedenaście jego utworów, w tym trzy – Symfonia nr 10 na orkiestrę (1988), Harmony, a poem for chamber orchestra (1989) oraz Koncert skrzypcowy (1971) – pod jego batutą. W 1991 królowa brytyjska Elżbietę II nadała Andrzejowi Panufnikowi tytuł szlachecki (Sir). W tym samym roku otrzymał doktorat honoris causa Akademii Muzycznej w Warszawie.

Andrzej Panufnik został pośmiertnie odznaczony Orderem Polonia Restituta.

 

Twórczość

Po śmierci Andrzeja Panufnika w 1991 roku jeden z największych dyrygentów wszystkich czasów – Sir Georg Solti napisał o nim: „He was an important composer and first-class conductor, the finest protagonist of the European tradition of music making.” Kiedy w 1954 roku 40-letni Andrzej Panufnik opuszczał Polskę na zawsze, był znanym kompozytorem polskim. Osiadł w Anglii i przeżył tam 37 lat. Czy pozostał polskim kompozytorem? Tadeusz Kaczyński w artykule poświęconym Andrzejowi Panufnikowi, zamieszczonym w magazynie „Studio” w pierwszą rocznicę jego śmierci, pisał o polskich śladach w twórczości kompozytora, również tej powstałej na obczyźnie:
„Panufnik wielokrotnie deklarował swoją polskość – w wypowiedziach, a także, co ważniejsze, w twórczości. Jego utwory, z wyjątkiem kilku napisanych do tekstów angielskich, wiążą się z krajem rodzinnym przez filiacje folkorystyczne, muzyczno-religijne i historyczne – w podwójnym sensie: czysto muzycznym i programowym, bo pewna część twórczości Panufnika dotyczy wydarzeń z dziejów narodu i jego własnego życia. Tę serię otwiera Uwertura tragiczna z roku 1942, związana z przeżyciami okresu wojny i okupacji, dedykowana pamięci brata, który zginął w czasie Powstania Warszawskiego. Podobny program ideowy ma skomponowana dziesięć lat później Uwertura bohaterska. Najważniejszym bodaj dziełem narodowej serii jest Sinfonia sacra (1963), oparta na incipicie Bogurodzicy i religijno-ludowych Godzinkach, napisana z okazji millenium chrześcijaństwa i państwa polskiego. W latach sześćdziesiątych powstało jeszcze Epitafium katyńskie (1967), zaś na początku osiemdziesiątych Sinfonia votiva (1981), związana i z sześćsetleciem cudownego obrazu jasnogórskiego, i z «Solidarnością». Silny uczuciowy związek Panufnika z krajem skłonił go do zadedykowania skomponowanego w roku 1984 Koncertu fagotowego pamięci ks. Jerzego Popiełuszki. Do tego samego nurtu należą, choć mają inny format, napisane w okresie okupacji hitlerowskiej trzy Pieśni Polski Podziemnej. Jedna z nich – Warszawskie dzieci do słów Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego – weszła do kanonu powszechnych śpiewów patriotycznych. Ta narodowa seria utworów Panufnika stanowi zjawisko unikalne w muzyce polskiej XX wieku, porównywalne jedynie z grupą heroicznych polonezów Chopina lub narodowych oper Moniuszki, i przywołujące na myśl malarstwo Malczewskiego oraz dramaty historyczne Słowackiego.”
Polski rodowód mają także inne kompozycje Andrzeja Panufnika, również te powstałe na obczyźnie. Niemal w całej jego twórczości odnaleźć można polskie inspiracje. „Parę utworów napisanych do angielskich tekstów – pisze Tadeusz Kaczyński – to za mało, by oddać go Anglikom, choć oni przyjęliby Panufnika chętnie, nie mając od czasów Brittena żadnego kompozytora takiej rangi.”

 

Kompozycje

Trio na skrzypce, wiolonczelę i fortepian * (1934)

Wariacje symfoniczne na orkiestrę (1936)

Obrazek symfoniczny na orkiestrę (1936)

Uwertura na orkiestrę (1936)

Symfonia nr 1 (1939-40)

Pięć pieśni ludowych na sopran lub chór sopranów i 5 instrumentów dętych * (1940)

Symfonia nr 2 (1941)

Uwertura tragiczna na orkiestrę * (1942)

Marsz Jaworzyński na mały zespół orkiestrowy * (1945-46)

Nokturn na orkiestrę * (1947)

Divertimento wg triów Feliksa Janiewicza na smyczki * (1947)

Kołysanka na 29 instrumentów smyczkowych i 2 harfy * (1947)

Krąg kwintowy na fortepian * (1947)

Sinfonia rustica na 8 instrumentów dętych i dwie orkiestry smyczkowe * (1948)

Warszawski wiatr na głos z fortepianem (1949)

Suita polska – hommage à Chopin, 5 wokaliz na sopran i fortepian * (1949)

Suita staropolska na orkiestrę smyczkową * (1950)

Symfonia pokoju na chór i orkiestrę symfoniczną * (1951)

Koncert gotycki na trąbkę, orkiestrę smyczkową, harfę i kotły * (1951-52)

Uwertura bohaterska na orkiestrę * (1951-52)

Kwintet na flet, obój, 2 klarnety i fagot * (1952-53)

Rapsodia na orkiestrę * (1956)

Sinfonia elegiaca na orkiestrę * (1957)

Polonia, suita orkiestrowa * (1959)

Koncert fortepianowy * (1961-62)

Landscape, interludium na orkiestrę smyczkową * (1962)

Autumn Music na orkiestrę kameralną bez skrzypiec * (1962)

Two Lyric Pieces dla młodych wykonawców (1962-63)

Sinfonia sacra na orkiestrę * (1963)

Song to the Virgin Mary na chór a cappella lub 6 głosów solowych * (1964)

Hommage à Chopin na flet i małą orkiestrę smyczkową * (1966)

Jagiellonian Triptych na orkiestrę smyczkową * (1966)

Katyń Epitaph na orkiestrę * (1967)

Reflections na fortepian * (1968-69)

Universal Prayer, kantata na 4 głosy solowe, 3 harfy, organy i chór mieszany * (1968-69)

Thames Pageant, kantata dla młodych muzyków i śpiewaków (1969)

Hommage à Chopin, 5 wokaliz na sopran, fortepian, organy i chór mieszany (1969)

Koncert na skrzypce i orkiestrę smyczkową * (1971)

Triangles na 3 flety i 3 wiolonczele (1971-72)

Invocation for Peace, kantata na głosy dziecięce, 2 trąbki i 2 puzony (lub instrumenty smyczkowe i dęte drewniane) (1972)

Fanfare for Europe na 9 instrumentów dętych (1972)

Winter Solstice, kantata na głosy solowe, chór i instrumenty (1972)

Sinfonia concertante na flet, harfę i smyczki * (1973)

Sinfonia di sfere na orkiestrę * (1974-75)

String Quartet No. 1 * (1975-76)

Love Song [wersja I] na mezzosopran i fortepian * (1976)

Dreamscape, wokaliza na mezzosopran i fortepian * (1976-77)

Sinfonia mistica na orkiestrę * (1977)

Metasinfonia na organy, smyczki i kotły * (1977-78)

Concerto festivo na orkiestrę * (1979)

Concertino na kotły, perkusję i smyczki * (1979-80)

Paean [wersja I] na zespół instrumentów dętych blaszanych * (1980)

Paean [wersja II] na 11 instrumentów * (1980)

String Quartet No. 2 „Messages” * (1980)

Sinfonia votiva na orkiestrę * (1980-81)

Procession for Peace na orkiestrę * (1982-83)

Arbor Cosmica, 12 ewokacji na 12 instrumentów smyczkowych (lub orkiestrę smyczkową) * (1983-84)

Pentasonata na fortepian * (1984)

Koncert na fagot i małą orkiestrę * (1984-85)

Sinfonia della speranza na orkiestrę * (1986)

Song to the Virgin Mary na sekstet smyczkowy * (1987)

String Sextet „Trains of Thought” * (1987)

Symphony No. 10 na orkiestrę * (1988)

Harmony, a poem for chamber orchestra * (1989)

Modlitwa do Matki Boskiej Skępskiej na głos solowy lub chór unisono i organy (1990)

Kwartet smyczkowy nr 3 „Wycinanki” * (1990)

Love Song [wersja II] na mezzosopran (lub sopran), harfę (lub fortepian) i orkiestrę smyczkową (1991)

Koncert wiolonczelowy * (1991)

źródło: Polskie Centrum Informacji Muzycznej www.polmic.pl